Scheepswerf J.J. Croles

In het Friese IJlst vind al eeuwen scheepsbouw plaats. De jonkheer drs. M.J.van Lennep publiceerde een uitgebreide genealogie van de IJlster vroedschap familie Croles in het "Genealogysk Jierboekje 1969". Hierin wordt teruggegaan tot 1650. In de stamboom wordt Jelle Pieter Croles (1753-1830) als eerste "scheepstimmerman en boatsjesmaker"genoemd, die een groot aantal kofschepen en tjalkschepen bouwde tot 68 voet(20mtr) lengte. Een voor die tijd zeker respectabele afmeting. Jelle Jelles Croles(1792-1851),een "doorkundig en zeer bekwaam  man in zijn vak" bouwde eveneens een groot aantal snikschepen,tjalken kofschepen en schuitenschepen. Door een tragisch ongeluk komt in 1851 hij om het leven. Tesamen met zijn zoon Walle is hij op de terugreis van zijn dochter in Bakhuizen ter hoogte van Aldegea op de Fluessen op 1 maart 1851 verdronken. Zijn oudste zoon, ook Jelle Jelles(1826-1900) genaamd, zet het bedrijf voort 

De werf wordt in de negentiende eeuw verplaatst naar Zevenpelsen en bouwt een grote naam op in de wereld van de scheepsbouw. Behalve schepen voor de binnenvaart worden ook zeegaande Kof- en smakschepen gebouwd. Over pleziervaartuigen is heel weinig bekend; er zijn slechts twee door J.J.Croles gebouwde houten ronde jachtjes bekend: 1 boeier en 1 open jacht. In 1895 krijgt Jelle Jelles van de gemeente een vergunning voor  uitbreiding van de werf ten behoeve van ijzeren schepen. De eerste ijzeren lemmeraak wordt in 1898 op deze werf gebouwd. Ook zijn er naar bekend 61 ijzeren/stalen skutsjes op de werf gebouwd(zie www. skutsjehistorie.nl )tussen 1895 en 1911. Door de nogal wat volle kop van de op deze werf gebouwde skutsjes krijgen ze soms de naam butsekop. Ook bouwt de werf een naam op met de snelle tjalken en aken die hij bouwt, waarbij er ook vele exemplaren een gepiekt achterschip hebben en zelfs een zuivere s-spant hebben.

..

Na het overlijden van Jelle Jelles Croles in 1900 neemt zoon Jelle het roer op de werf over. Volgens de pagina's van het Nederlandsche Zeewezen, zie verder dit item, heeft op een gegeven moment de heer F.G. Wortelboer als directeur de touwtjes in handen. Inmiddels is de naam van de werf ook veranderd in de NV.Friesche Scheepsbouw Mij. en rollen de schepen als zoete broodjes van de helling, gezien de aantallen per jaar. Betreurenswaardig is het dan ook dat Jelle in 1910 de handdoek in de ring gooit en de zaak verkoopt.  het hele terrein wordt opgesplitst in een aantal kavels. In de lange loods langs de lage vaart gaat de firma gebr.Bakker aan de slag, zij voorzien geheel Friesland van grote metalen windmolens voor polderbemaling naar Amerikaans concept.  Achter de loods bouwen ze in 1916 een windmolen met een toren  van 18 meter hoogte zodat alle machines in de fabriek op windkracht kunnen draaien. De nu daar nog werkende generatie importeerd nog steeds spare parts uit de States.     De werf met de loodsen aan de houtkolk gaan over op een telg uit het scheepsbouw geslacht Zwolsman uit Makkum. Zoon Evert neemt de helling en de ijzeren scheepsbouw loods over.   

..

Volgens een copie van de handgeschreven akte overd de verhandeling van de liquidatie van de Friesche Scheepsmouwmaatschappij,op 27 maart 1911Door Notaris Willem Wierda, is perceel IV op die datum gekocht voor Fl.2317,- door Tjerk en Gooitzen Bakker. Perceel V ,VI, VII zijn gekocht door Klaas Zwolsman, scheepsbouwmeester te Makkum voor Fl 6027,. In 1914 volgt dan de oprichting van vennootschap de firma firma Bakker op 6 april 1914 werkplaats met erf te IJlst sectie B nr 929.In 1911 zat de firma Bakker eerst op een andere plaats op de Zevenpelsen- 

               Van het werken in de loods op de werf is deze fraaie foto gemaakt in 1912 .

De Neerlandia is in tegenstelling tot veelal gebruikelijk die tijd niet van Duits staal gebouwd maar in alle hoeklijn-profielen staat de naam JARROW-STEEL ingewalst. Via google kom je dan bij de Iron and Steel Factory in Jarrow on the Tyne. Veel schepen in Nederland werden voor Duitse rekening gebouwd, zeker in de kustvaart, omdat de staalprijzen hier lager waren dan die in Duitsland. Om de productiekosten daar te verlagen werd de afzet vergroot en zocht men de buitenlandse markt op. Deed een ton staal in Rotterdam circa 62 gulden, in het noorden van Duitsland was eenzelfde hoeveelheid uit dezelfde oven 78 gulden. Het Engelse staal was ook ongeveer die prijs.  

Zusterschepen van dezelfde werf:

Schoeneraak Johan Willem Friso.

Zoals blijkt uit “het Nederlandsche Zeewezen”is de Johan Willem Friso net na de Neerlandia te water gegaan.Met haar afmetingen van 29 x 6 x 2.10 tussen de loodlijnen en 104 netto Reg.tons is ze net een slag groter dan de Neerlandia, maar de foto laat veel overeenkomsten zien van de romp; de geveegde friesche kont met “hooge leuning voor meerdere veiligheid”, spuipoorten, de roef lijkt wel geheel identiek, zelfs het aantal sceptertjes van de handrailing komt overeen, evenals de scepters van de leuning achterop.

Het leven van deze fraaie schoeneraak was zoals vele kleine vaart schepen zwaar in die tijd.

Let wel, deze schepen voeren nog geheel op de behendigheid van de bemanning een haven in en uit met vracht zonder motor, zeer beperkte navigatie en uitrusting gaven de opvarenden een avontuurlijk maar extreem zwaar bestaan. Anderzijds voeren er nog talloze houten collega’s rond waarop het leven helemaal droevig moet zijn geweest.Een nieuw stalen schip gaf dan in die tijd wel behoorlijk wat aanzien, vergelijken met de huidige luxe is haast niet mogelijk.

In 1909 wordt in ´s Gravenhage druk gebouwd aan het Vredespaleis. De Johan Willem Friso heeft in Scandinavie een lading graniet aan boord genomen en is onderweg naar Nederland vergaan voor de kust van Ameland.Van het relaas van de opvarenden is mij (nog) niets bekend, evenals de oorzaak van het vergaan.

Toevallig dat een kennis in het Prins Hendrikmuseum in december 1998 op zoek mag naar gegevens van de Johan Willem Friso, nadat duikers wrakstukken en delen van de lading zijn gaan bergen. Zodoende stuit hij ook op het artikel in eerder genoemd blad met de bijbehorende foto.Vele wrakken voor de kust zijn allen in kaart gebracht middels radaropname’s voor grondonderzoek.

Voor een gedeelte tekst over de Johan Willem Friso uit: "Het Nederlands zeewezen" (waarvoor dank) klik hier, let wel dit is ongeveer 3 Mb groot, omdat anders de tekst niet meer te lezen valt dus dan duurt het ook even voordat dit groot op uw scherm tevoorschijn komt.

De Democraat.

91 BRT,24 x 5,80 x 2.20 klasse Germ Lloyds

Volgens “het Nederlandsche Zeewezen”, januari 1907, is de Democraat het eerste stalen zeeschip dat in Friesland is gebouwd. Mogelijk dat er toen al werd gebouwd aan de Neerlandia, die op 7 april van dat jaar te water gleed. Zo was er in het eerste half jaar iedere maand bijna een tewaterlating. Als zoete broodjes gleden ze van de helling. Een drie tal jaar later staat er in het eerdergenoemde blad een opmerkelijk stukje over de Democraat die aan zijn 1000^e reis begint. Het moet onmogelijk worden geacht in die tijdsduur zoveel reizen te maken. Waarschijnlijk gaat het om de 100^e reis, hoewel dat ook al haast onmogelijk is.

voor een gedeelte tekst over de Democraat uit: "Het Nederlands zeewezen" (waarvoor dank) klik hier, let wel dit is ongeveer 3 Mb groot, omdat anders de tekst niet meer te lezen valt dus dan duurt het ook even voordat dit groot op uw scherm tevoorschijn komt.

De Speculant

groot 105 BRT.

Na de Democraat, de Neerlandia en vervolgens de Johan Willem Friso is de schoeneraak

Door Evert Zwolsman in 1913 gebouwd op de werf de Crana, tweemast schoener. Wederom erg bevallige lijnen haast een copie van de vorige werfbaas.